Âm lịch Việt Nam

Lịch Việt Nam và Trung quốc

Trong 19 năm dương lịch có 228 tháng dương lịch, tương ứng với 235 tháng âm lịch, thừa 7 tháng so với năm dương lịch, gọi là 7 tháng nhuận. Bảy tháng trước đó được quy ước vào các năm thứ 3, 6, 9 hoặc 8, 11, 14, 17, 19 của chu kỳ 19 năm.

Với năm âm lịch, muốn tính năm nhuận chỉ việc lấy năm dương lịch tương ứng với năm âm lịch chia cho 19, nếu số dư là một trong các số: 0, 3, 6, 9 hoặc 11, 14, 17 thì năm âm lịch đó có tháng nhuận.

Năm Giáp Thân 2004 này nhuận một tháng và tháng nhuận rơi vào tháng 2 (vì 2004 chia 19 còn dư 9). Trở lại năm Giáp Thân cách đây 60 năm (1944, chia cho 9, dư 6), cũng là năm nhuận và tháng nhuận rơi vào tháng 4.
Lịch Việt Nam và Trung quốc

Người Việt nam dùng âm lịch để tính lễ tiết và chọn ngày cho các công việc quan trọng như cưới hỏi, xây nhà, mở cửa tiệm làm ăn ... Âm lịch này giống như âm lịch của Trung quốc nghĩa là dựa trên chu kỳ của mặt trăng và phối hợp với sự chuyển động của trái đất quanh mặt trời. Mỗi năm có 12 tháng, tháng đủ có 30 ngày, tháng thiếu, 29 ngày. Cứ 19 năm thì nhuận 7 lần, mỗi lần nhuận một tháng. Tháng đầu năm là tháng giêng và tháng cuối năm là tháng chạp không bao giờ được lấy làm tháng nhuận. Ngày đầu năm, ngày mùng một Tết, là ngày đầu tuần trăng thứ nhì sau ngày tiết Ðông chí (Winter solstice, thường xem như là ngày mà đêm dài nhất trong năm). Tùy theo tuần trăng ở ngày Ðông chí mà ngày đầu năm sẽ đến trong khoảng 30 đến 59 ngày sau ngày đó. Do đó ngày mùng một Tết chỉ có thể nằm trong khoảng 20 tháng 1 đến 21 tháng 2 dương lịch. Tháng âm lịch thường đi sau tháng dương lịch một hay hai thứ, như tháng ba âm lịch ứng với tháng tư hoặc tháng năm dương lịch.

Năm âm lịch không tính theo số mà dùng tên ghép gồm hai chữ. Chữ đầu là một trong 10 thiên can (Giáp, Ất, Bính, Ðinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm và Quý). Chữ thứ nhì là một trong 12 địa chi (Tý, Sửu, Dần, Mão hay Mẹo, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất và Hợi). Mười hai địa chi là tên 12 con vật. Âm lịch Việt nam khác âm lịch Trung quốc ở chỗ năm Sửu thì theo lịch Việt nam là năm con trâu, còn Trung quốc là con bò, còn năm Mão hay Mẹo ở Việt nam là năm con mèo, thì trong lịch Trung quốc lại là năm con thỏ. Vì bội số chung của 10 (thiên can) và 12 (địa chi) là 60, nên cứ 60 năm, tên các năm lại được lập đúng trở lại. Và cũng vì thế mà mỗi can chỉ đi chung với sáu năm trong 12 địa chi, hay mỗi năm theo địa chi chỉ có thể đi chung với 5 can mà thôi. Thí dụ như can Giáp chỉ đi chung với các năm Tý, Dần, Thìn, Ngọ, Thân và Tuất, còn can Ất chỉ đi chung với các năm Sửu, Mão, Tỵ, Mùi, Dậu và Hợi.

Trần Ngọc Thùy Trang (cựu chủ tịch UVSA) có nhận xét là các năm bắt đầu bằng can Canh có số đơn vị là 0, Tân có số đơn vị là 1 ... theo số năm dương lịch, nhưng không rõ sự tương ứng. Thật ra đó là sự tương ứng một gióng một (correspondence one to one): vì hệ thống số đang dùng theo thập phân, từ 0 đến 9, nên số hàng đơn vị mỗi năm ứng với mười thiên can, không xê dịch, không thay đổi được. Năm có can Canh luôn luôn ứng với năm dương lịch có số cuối là 0 (như Canh Thìn là 1940, 2000; Canh Ngọ là 1990, Canh Thân là 1980 ...), Tân ứng với số cuối là 1 (Tân Tỵ là 1941, 2001; Tân Mùi là 1991, Tân Dậu là 1981 ...), Nhâm ứng với số cuối là 2 (Nhâm Ngọ là 1942, 2002, Nhâm Thân là 1992, Nhâm Tuất là 1982 ...), Quý, với số cuối là 3 (Quý Mùi là 1943, 2003; Quý Hợi là 1983, Quý Dậu là 1993 ...), Giáp ứng với số cuối là 4 (Giáp Thân là 1944, 2004; Giáp Tuất là 1994, Giáp Dần là 1974 ...) vân vân. Cứ mười hai năm làm một giáp (great year), 60 năm làm một vận niên lục giáp (cycle) và 3600 năm làm một kỷ nguyên (epoch)

 

** 4 5 6 7 8 9   1 2 3
  Giáp Ất Bính Ðinh Mậu Kỷ Canh Tân Nhâm Quý
1984   1996           1972  
Sửu   1985   1997           1973
Dần 1974   1986   1998          
Mão   1975   1987   1999        
Thìn 1964   1976   1988   2000      
Tỵ   1965   1977   1989   2001    
Ngọ 1954   1966   1978   1990   2002  
Mùi   1955   1967   1979   1991   2003
Thân 2004   1956   1968   1980   1992  
Dậu   2005       1969   1981   1993
Tuất 1994   2006   1958   1970   1982  
Hợi   1995   2007       1971   1983

 

** Số tương ứng với 10 thiên can.

 

Mỗi năm âm lịch lại chia ra làm 24 tiết.

 

Tiết (âm lịch)

Dương lịch (khoảng) Số ngày giữa hai tiết

Lập xuân

4 tháng 2 15

Vũ thủy

19 tháng 2 15

Kinh trập

6 tháng 3 (năm nhuận, 16 ngày) 15

Xuân phân

21 tháng 3 15

Thanh minh

5 tháng 4 15
Cốc vũ 20 tháng 4 15

Lập hạ

6 tháng 5 16

Tiểu mãn

21 tháng 5 15

Mang chủng

6 tháng 6 16

Hạ chí

21 tháng 6 15

Tiểu thử

7 tháng 7 16

Ðại thử

23tháng 7 16

Lập thu

8 tháng 8 16
Xử thử 23 tháng 8 15

Bạch lộ

8 tháng 9 16

Thu phân

23 tháng 9 15

Hàn lộ

8 tháng 10 15

Sương giáng

23 tháng 10 15

Lập đông

7 tháng 11 15

Tiểu tuyết

22 tháng 11 15

Ðại tuyết

6 tháng 12 14

Ðông chí

22 tháng 12 16

Tiểu hàn

5 tháng1 14

Ðại hàn

20 tháng 1 15
Tổng cộng   365

 

* Thanh minh trong tiết tháng ba trong truyện Kiều là trong tháng ba âm lịch đến sau tiết xuân phân khoảng hai tuần.

 

 

Các tin khác:

  • Giới thiệu nội dung lịch vạn niên triều Nguyễn
  • Tìm hiểu về Âm lịch, Dương lịch và năm Nhuận
  • Nội dung và sự hình thành âm lịch
  • Tết Nguyên đán
  • Giới thiệu Âm lịch Việt Nam